บทคัดย่อ

การมีข้อมูลต้นทุนบริการที่ถูกต้อง ครบถ้วน และเปรียบเทียบได้เป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของการขับเคลื่อนระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (universal health coverage, UHC) โดยเฉพาะอย่างยิ่งการบำรุงรักษาระบบกลุ่มวินิจฉัยโรคร่วม (diagnosis related group, DRG) ซึ่งเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการจ่ายเงินผู้ป่วยในของกองทุนประกันสุขภาพภาครัฐทั้งสามกองทุน สำนักพัฒนากลุ่มโรคร่วมไทย (สรท.)   จึงริเริ่มโครงการศึกษาต้นทุนรายโรคจากการสนับสนุนของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ และโครงการศึกษาต้นทุนโรงพยาบาลในกลุ่มเครือข่ายสถาบันแพทยศาสตร์แห่งประเทศไทย (UHosNet) ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2561 เพื่อพัฒนาฐานข้อมูลต้นทุนรายบุคคลมาตรฐานระดับประเทศ โดยเปิดรับโรงพยาบาลรัฐจากทุกสังกัดเข้าร่วมโครงการฯ โดยสมัครใจอย่างต่อเนื่องทั้งสองโครงการ

รูปแบบการดำเนินงาน คือ ให้โรงพยาบาลเป็นผู้เก็บรวบรวมข้อมูลส่งให้สรท. ตรวจสอบ ประมวลผล และวิเคราะห์ข้อมูล การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินผลลัพธ์ของการศึกษาต้นทุนรายโรค และนำเสนอข้อเสนอแนะเชิงนโยบายสำหรับการพัฒนาฐานข้อมูลต้นทุนรายบุคคลในระบบสุขภาพของประเทศไทยด้วยการศึกษาเชิงคุณภาพแบบพรรณนา ร่วมกับการประเมินกระบวนการย้อนหลัง เพื่อสังเคราะห์ประสบการณ์การดำเนินโครงการอย่างเป็นระบบตลอดระยะเวลา 7 ปี (ปีงบประมาณ 2561–2567) โดยบูรณาการข้อมูลจาก (1) ข้อมูลเชิงปริมาณจากฐานข้อมูลการติดตามโรงพยาบาล ครอบคลุมอัตราการสมัคร อัตราความสำเร็จ และอัตราการถอนตัวหรือยุติการเข้าร่วมโครงการฯ จำแนกตามประเภทโรงพยาบาล และ (2) ข้อมูลเชิงคุณภาพจากการสะท้อนความคิดร่วมกันระหว่างทีมวิจัยและโรงพยาบาลในการประชุมติดตามผลทั้งรูปแบบการลงพื้นที่และออนไลน์ เพื่อระบุปัจจัยที่เอื้อต่อความสำเร็จและอุปสรรคของการจัดทำข้อมูลต้นทุน การรายงานผลใช้หน่วยนับ 3 ระดับ ได้แก่ จำนวนโรงพยาบาลที่ไม่ซ้ำกัน (unique hospitals) จำนวนครั้งของการสมัครที่นับใหม่ทุกปีงบประมาณ (application instances) และจำนวนชุดข้อมูลต้นทุนที่นับทุกปีงบประมาณ (cost datasets)

ผลการศึกษา พบว่า มีโรงพยาบาลสมัครเข้าร่วมโครงการฯ ทั้งสิ้น 217 แห่ง จากการส่งใบสมัคร 418 ครั้ง (นับจากการสมัครเข้าร่วมโครงการฯ โดยโรงพยาบาลที่ต้องการเข้าร่วมต้องสมัครทุกปี) จากโรงพยาบาลรัฐทั่วประเทศ โดยกลุ่มโรงพยาบาลชุมชนขนาดกลาง 60–299 เตียง (5M) มีจำนวนสมัครสูงสุด 65 แห่ง (ร้อยละ 27.3) มีโรงพยาบาลที่จัดทำข้อมูลต้นทุนสำเร็จอย่างน้อย 1 ปี 90 แห่ง (ร้อยละ 41.5 จาก 217 แห่ง) รวมทั้งสิ้นได้คลังข้อมูลต้นทุนผู้ป่วยรายบุคคล 197 ชุดข้อมูล (ณ วันที่ 30 เมษายน 2569) สิ้นสุดระยะเวลาติดตามการเก็บรวบรวมข้อมูลแล้ว (ปีงบประมาณ 2561–2566) อัตราความสำเร็จโดยรวมคิดเป็นร้อยละ 41.7 ของโรงพยาบาลที่สมัคร 418 ครั้ง โรงพยาบาลที่ถอนตัวหรือยุติการเข้าร่วมโครงการฯ โดยไม่มีข้อมูลสำเร็จแม้แต่ปีเดียว มีร้อยละ 52.9 (รายชุดข้อมูล) กลุ่มที่มีอัตราความสำเร็จสูงสุด คือ โรงพยาบาลศูนย์ขนาดใหญ่ (1AB) ร้อยละ 100 กลุ่ม UHosNet (9UH) ร้อยละ 80.0 และโรงพยาบาลจิตเวช (7PS) ร้อยละ 76.9 ส่วนกลุ่มที่มีอัตราความสำเร็จต่ำที่สุด คือ โรงพยาบาลชุมชนขนาดกลาง 60–299 เตียง (5M) ร้อยละ 23.1 และโรงพยาบาลศูนย์ขนาดเล็ก (ขนาด 500–699 เตียง) (3AS) ร้อยละ 27.3 สำหรับปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความสำเร็จและอุปสรรคจากโครงการสมัครใจระยะ 7 ปีนี้ สามารถจำแนกได้ 4 ด้านหลัก ได้แก่ ด้านคณะทำงานของโรงพยาบาล ด้านระบบฐานข้อมูล ด้านงบประมาณสนับสนุน และด้านนโยบายจากส่วนกลาง การมีฐานข้อมูลต้นทุนรายบุคคลมาตรฐานระดับประเทศที่ยั่งยืนต้องอาศัยการผลักดันเชิงนโยบายอย่างชัดเจนต่อเนื่อง พร้อมกลไกการจัดสรรงบประมาณที่มั่นคงจากหน่วยงานหลักของระบบสุขภาพไทย

คำสำคัญ: ต้นทุนรายบุคคล, โครงการศึกษาต้นทุนรายโรค, โครงการศึกษาต้นทุนโรงพยาบาลในกลุ่มเครือข่ายสถาบันแพทยศาสตร์แห่งประเทศไทย (UHosNet), กลุ่มวินิจฉัยโรคร่วมไทย, หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า

Abstract

Accurate, complete, and comparable hospital cost data are fundamental to sustaining universal health coverage (UHC), particularly for maintaining the diagnosis-related group (DRG) payment system used across all three major public health insurance funds in Thailand. Beginning in fiscal year 2018, the Thai Casemix Centre (TCMC) initiated two complementary disease costing projects: the cost per disease project supported by the National Health Security Office (NHSO), and the hospital costing project for the University Hospital Network (UHosNet). Both projects operate on a voluntary data collection model, in which participating hospitals are responsible for collecting and submitting cost data to TCMC for verification, processing, and analysis, with the shared aim of knowing own efficiency status and subsequently developing a standardized national individual-level cost database. This longitudinal study evaluates the operational outcomes of seven years of continuous implementation and presents evidence-based policy recommendations for strengthening individual-level cost data infrastructure within Thailand’s health system.

This study employed qualitative descriptive design with a retrospective process evaluation approach to systematically synthesize seven years of experiences (fiscal years 2018–2024), integrating two data types: (1) quantitative data from the projects database, encompassing applications, successes, and withdrawn or discontinued participation of hospital type; and (2) qualitative data from reflective discussions between the TCMC research team and participating hospitals through onsite visits and online follow-up meetings, identifying facilitating and prohibitory factors to project success. Outputs are reported using three distinct units of analysis: unique hospitals (cohorts), annual applications, and hospital cost-datasets (hospital-years).

Results: Over the project period, 217 unique hospitals of varied public hospital types voluntarily submitted a total of 418 applications. The highest applicants were from the medium-to-large-sized community hospitals with 60–299 beds (5M; n = 65, 27.3%). A total of 90 hospitals (41.5%) successfully produced cost datasets for any single year, generating a cumulative repository of 197 individual patient-level cost datasets (as of 30 April 2026). Among the 217 applications (fiscal years 2018–2023), the success rate was 47.1%, while the withdrawal rate was 52.9% (the number of applications). Success rates varied markedly by hospital type: the highest rates were observed in large tertiary hospitals (1AB: 100.0%), university hospital network members (9UH: 81.8%), and psychiatric hospitals (7PS: 76.9%). The lowest rates were recorded among the medium-to-large-sized community hospitals (5M: 23.1%) and small regional and general hospital (500-699 beds) (3AS: 27.3%). Factors associated with success of this seven-year voluntary participation were classified into four key domains: the hospital working groups, the hospital databases, budget support, and central policy directives. 

To achieve a national individual-level policy-informed hospital cost databases requires explicit and continuous policy commitment, accompanied by stable funding mechanisms from the key agencies governing Thailand’s health systems.

Keywords: individual patient-level cost data, cost per disease project, university hospital network costing project (UHosNet), Thai diagnosis related group (TDRG), universal health coverage (UHC)

Powered by Froala Editor