บทคัดย่อ

บริการปฐมภูมิ (primary care, PC)  เป็นรากฐานของระบบสุขภาพไทยภายใต้กรอบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (universal health coverage, UHC) โดยสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) จัดสรรงบประมาณผ่านระบบรายหัวที่ปรับตามอายุให้แก่หน่วยบริการประจำ (contracting unit for primary care, CUP) อย่างไรก็ตาม ข้อมูลต้นทุนบริการปฐมภูมิที่แยกตามระดับโรงพยาบาลยังมีจำกัด ทั้งในประเทศไทยและระดับนานาชาติ ส่งผลให้การกำหนดอัตราการจัดสรรงบรายหัวขาดหลักฐานเชิงประจักษ์ที่เพียงพอ การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อคาดประมาณสัดส่วนต้นทุนบริการปฐมภูมิ (ตามนิยามของ Organisation for Economic Co-operation and Development) ต่อต้นทุนผู้ป่วยนอกทั้งหมดของ 5 กลุ่ม คือ โรงพยาบาลศูนย์ (regional, A) โรงพยาบาลทั่วไป (general, S ) โรงพยาบาลทั่วไปขนาดเล็ก (community, M1) และโรงพยาบาลชุมชน (community M2, F1–F3) โดยใช้ข้อมูลต้นทุนผู้ป่วยนอกรายบุคคลจากโครงการศึกษาต้นทุนรายโรค วิธีการศึกษา เป็นการศึกษาแบบภาคตัดขวางหลายปี (multi cross-sectional study) จากมุมมองของผู้ให้บริการ ใช้ข้อมูลต้นทุนผู้ป่วยนอกรายบุคคลจากโครงการศึกษาต้นทุนรายโรค ระยะที่ 1 และ 2 รวม 5 ปีงบประมาณ (พ.ศ. 2561–2565) ครอบคลุมโรงพยาบาล 58 แห่ง 124 ชุดข้อมูล กำหนดขอบเขตบริการปฐมภูมิตามคลินิกที่นิยามไว้ในระบบโปรแกรม HSCE (hospital and service cost estimation) วิเคราะห์ต้นทุนด้วยวิธีมาตรฐานผ่านโปรแกรม HSCE ครอบคลุมต้นทุนทางตรงและต้นทุนทางอ้อมจากหน่วยสนับสนุน ผลการศึกษาพบว่า ในภาพรวมทั้ง 58 โรงพยาบาล จำนวนครั้งบริการปฐมภูมิตามนิยาม OECD คิดเป็นร้อยละ 25.7 ของผู้ป่วยนอกทั้งหมด (13.3 ล้านครั้ง จาก 51.7 ล้านครั้ง) และต้นทุนบริการปฐมภูมิคิดเป็นร้อยละ 20.2 ของผู้ป่วยนอกทั้งหมด (10,435 ล้านบาท จาก 51,637 ล้านบาท) สัดส่วนต้นทุนปฐมภูมิแปรผกผันกับระดับโรงพยาบาล ตั้งแต่ร้อยละ 7.0 ในโรงพยาบาลศูนย์ (A) ร้อยละ 7.4 ในโรงพยาบาลทั่วไป (S)  ร้อยละ 14.7 ในโรงพยาบาลชุมชน (M1)  ร้อยละ 62.7 ในโรงพยาบาลชุมชน (M2) และร้อยละ 100 ในโรงพยาบาลชุมชน F1–F3 โดยทุกกลุ่มโรงพยาบาล มีสัดส่วนต้นทุนปฐมภูมิต่ำกว่าสัดส่วนจำนวนครั้งบริการ สรุปและข้อเสนอแนะ: สัดส่วนต้นทุนบริการปฐมภูมิในโรงพยาบาลสี่ระดับของประเทศไทยจากข้อมูลต้นทุนรายบุคคลแตกต่างกันตามระดับโรงพยาบาล และมีนัยเชิงนโยบายต่อการกำหนดอัตราการจัดสรรงบรายหัวบริการปฐมภูมิที่เป็นธรรม สอดคล้องกับหลักฐานนานาชาติที่เน้นความจำเป็นของข้อมูลต้นทุนระดับคลินิกในการวัดค่าใช้จ่ายด้านบริการปฐมภูมิ

คำสำคัญ: การดูแลสุขภาพปฐมภูมิ, ต้นทุนบริการปฐมภูมิ, ต้นทุนผู้ป่วยนอก, ต้นทุนบริการของโรงพยาบาล, หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า 

Abstract

Primary care (PC) serves as the cornerstone of Thailand’s health system under the universal health coverage (UHC) framework. The National Health Security Office (NHSO) allocates budgets to contracting units for primary care (CUPs) through an age-adjusted capitation payment system. However, evidence on PC costs (as defined by the Organisation of Economic Co-operation and Development) disaggregated by hospital level remains limited, both domestically and internationally, leaving capitation rate-setting insufficiently determined by empirical data. This study aimed to estimate the proportion of PC costs according to OECD definition relative to total outpatient costs across five hospital levels, namely regional (A), general (S), community (M1, M2, and F1–F3) hospitals, using individual-level outpatient cost data from the Cost per Disease Project. Methods: A multi-year cross-sectional study was conducted from the provider perspective, drawing on individual-level outpatient cost data from phases 1 and 2 of the Cost per Disease Project over five fiscal years (2018–2022). The datasets encompassed 58 hospitals and 124 hospital-years. Primary care services were defined according to clinic classifications defined in the Hospital and Service Cost Estimation (HSCE) program. Costs were estimated using the standard costing method embedded in HSCE, encompassing both direct costs and overhead costs. 

Results: Across all 58 hospitals, PC visits accounted for 25.7% and PC costs accounted for 20.2% of total outpatient activity, equivalent to 10,435 million baht out of 51,637 million baht. The proportion of PC costs was inversely associated with hospital level, ranging from 7.0% in regional (A) hospitals and 7.4% in general (S) hospitals, to 14.7% in M1, 62.7% in M2, and 100% in F1–F3 community hospitals. Across all hospital groups, the share of PC costs was consistently lower than the share of PC visit volume.

Conclusions: Using individual-level cost data, substantial variations were evidenced in primary care cost proportions by hospital level, with further implications for the equitable determination of capitation rates for primary care services. These results align with international evidence emphasizing the necessity of clinic-level cost data for accurate measurement of primary care expenditure.

Keywords: Primary health care, primary care costs, outpatient costs, hospital service costs, universal health coverage 

Powered by Froala Editor